کهکشان ها

کهکشان ها سامانه هایی بزرگ و با اندازه و مری مشخص هستند که از ستاره ها ، بقایای ستاره نما ( شبه ستاره ها ) ماده تاریک ، گازها و گرد غبارهای میان ستاره ای که با نیروی گرانشی به گرد هم در آمده اند ، تشکیل یافته اند . کوچکترین کهکشان ها دارای پهنایی برابر با چند صد سال نوری ، شامل نزدیک به ۱۰ ملیون ستاره هستند . بزرگترین کهکشان ها تا ۳ ملیون سال نوری پهنا دارند و شامل بیش از ۱۰۰۰۰۰ ملیارد ستاره هستند . اشکال کهکشان ها براساس شیوه ای طبقه بندی می شود که طبق شیوه طبقه بندی ستاره شناس آمریکایی ، ادوین هابل ( ۱۹۸۶-۱۹۵۳ ) شکل یافته است . در مورد تکامل کهکشان ها اطلاعات قطعی کمی در دست است . تنها مطلب مورد اطمینان این است که کهکشان ها ملیاردها سال پیش به شکل توده ای از ابرهای گازی و غباری به وجود آمدند .

انواع کهکشان ها 

کهکشان های نامنظم

کهکشان های نامنظم هیچ شکل یا ساختار منظمی ندارند ، آن ها دارای جرم بیشتری از کهکشان های دیگر هستند و بیشتر ستاره های موجود در آن ها دارای طول عمر کم و درخشان می باشند . با وجود اینکه بسیاری از کهکشان های نامنظم در برگیرنده ی نواحی تابان گازی هستند که ستاره ها در آن ها شکل می گیرند ، بیشتر گاز میان ستاره ای کهکشان ها بایستی متراکم شوند تا ستاره های جدیدی به وجود آورند . حدود ۵ درصد از هزار کهکشان درخشان را کهکشان های نامنظم تشکیل می دهند . این در حالی است که یک چهارم کهکشان های شناخته شده نیز از کهکشان های نا منظم هستند .

کهکشان های مارپیچی

کهکشان های مارپیچی دارای بازوهایی هستند که شکل مارپیچی در اطراف برآمدگی مرکزی یا هسته ، قرصی ایجاد می کنند که چرخش هسته با چرخش بازوهای آن همراه می شود . جوانترین ستاره های کهکشان های مارپیچی در بازوهای کم توده یافت می شوند و ستاره های کهن اکثراً در هسته متراکم قرار دارند . کهن ترین ستاره ها در هاله های کروی پراکنده اند و اطراف قرص کهکشانی را فرا گرفته اند . بازوهای مذکور همچنین دارای غبار و گاز فراوانی هستند که منجر به تشکیل ستاره های جدید می شود .

کهکشان های مارپیچی میله ای

یک کهکشان مارپیچی میله ای دارای یک هسته برآمدگی مرکزی کشیده شده و میله ای شکل است . همزمان با چرخش هسته این طور به نظر می رسد که در هر سوی هسته یک بازو نیز می چرخد . برخی ستاره شناسان عقیده دارند کهکشان راه شیری نیز یک کهکشان مارپیچی میله ای است . شکل کهکشان های مارپیچی و مارپیچی میله ای متعیر است  . از کهکشان های با برآمدگی های مرکزی بزرگ با بازوهای نه چندان بهم پیوسته تا کهکشان های با برآمدگی های مرکزی کوچک و بازوهای آزاد . گرچه کهکشان های مارپیچی و مارپیچی میله ای پیش از این به عنوان دو نوع کهکشان متفاوت طبقه بندی می شدند ، ولی امروزه ستاره شناسان آن ها را مشابه می دانند .

کهکشان های بیضوی

کهکشان های بیضوی از نظر شکل ، از شکل بیضی گونه تا شکل کروی متغیر هستند و اشکالی ما بین این دو نیز یافت می شوند . بر خلاف کهکشان های دیگر که نوری آبی از ستاره های فروزان و کم عمر منعکس می کنند ، کهکشان های بیضوی زرد رنگ به نظر می رسند . علت این امر توقف شکل گیری ستارگان در این کهکشان ها می باشد که در نتیجه تقریباً تمام نور آن ها از ستاره های غول سرخ که دارای طول عمر زیادی هستند ، تامین می شوند .

کهکشان های فعال و غیر عادی

از تمام کهکشان ها به میزان معینی تشعشع الکترومغناطیسی ساطع می شود . برخی کهکشان ها ، به طرز غیر عادی ، مقادیر زیادی تشعشع تابش می کنند . به این کهکشان ها ، فعا گفته می شود . انرژی آن ها از منبعی با جرم بسیار زیاد امه به هم فشرده که در مرکز کهکشان فعال قرار دارد تامین می شود . انرژی اغلب به صورت اشعه ایکس ، موج رادیویی و همچنین نور است و میزان انرژی آزاد شده به قدری زیاد است که نمی توان تصور کرد ستاره ها آن را به وجود آورده باشند . ستاره شناسان بر این عقیده اند که تنها جسمی که قادر است این مقدار انرژی را آزاد کند یک حفره سیاه فوق العاده پرجرم است . بنابراین علت اینکه برخی کهکشان ها از جمله کهکشان خودمان انرژی نسبتاً کمی آزاد می کنند این است که حفره سیاه مرکزی کوچکی را در میان گرفته اتد .

کوازارها

به نظر می رسد که کوازرها ( شبه ستاره ها ) هسته فعال کهکشان های دوردست باشند . آن ها درخشان ترین ، سریع ترین و دورترین اجرام شناخته شده در جهان هستند . کوازارها همانند ستارگان از سطح زمین به مثابه یک نقطه نورانی خیلی ریز دیده می شوند . اگرچه کوازارها فقط به اندازه منظومه شمسی هستند ، نور برخی از آن ها مسافتی در حدود ۱۰ ملیارد سال نوری را طی می کند تا به ما برسد . ما برای اینکه بتوانیم چنین اجرامی دوری را شناسایی کنیم ، نیاز به تابش زیاد نور آن ها داریم . تشعشع انرژی بعضی از کوازارها حدود ۱۰۰ برابر تشعشع کهکشان های عظیم است . کوازارها فوق العاده درخشان و در عین حال بسیار به هم فشرده می باشند .

کهکشان راه شیری

در شبی تاریک و صاف ، ستارگان چنان می درخشند که گویی می توان با دست آن ها را لمس کرد . در واقع بیشتر ستارگان قابل دید برای چشم غیر مسلح ، در محدوده یک هزار سال نوری واقع هستند . گذشته از ستارگان چشمک زن ، نواری مه مانند و کم نور در سرتاسر آسمان کشیده شده است که به آن راه شیری می گوییم . این محدوده ، ده ها هزار سال نوری با ما فاصله دارد . با دوربین دوچشمی یا تلسکوپ کوچک ، به صورت اجتماع انبوهی از هزاران هزار ستاره کم نور دیده می شود . گرچه این ستارگان بسیار دوردست هستند ، ولی مجموع نور آن ها را می توان با چشم دید .

مشخصات کهکشان راه شیری

کهکشان راه شیری ، کهکشانی مارپیچی است که شامل ۵۰۰ ملیارد ستاره است . این کهکشان حدود ۱۰ ملیارد سال پیش ، از یک ابر عظیم گاز و غبار تشکیل یافت .  در قسمت مرکزی کهکشان راه شیری هسته ای  کروی قرار دارد که ممکن است شامل یک حفره سیاه نیز باشد . هسته توسط گروهی از دنباله دارهای مارپیچی در برگرفته شده است . این دنباله دارها از ستاره های فروزان تازه شکل گرفته تشکیل شده اند . هسته و قرص کهکشان با هاله ای از ستاره هایی با طول عمر بسیار زیاد دربرگرفته شده اند .

قطر هسته یک کهکشان در حدود ۱۰۰۰۰ سال نوری است . قسمت احاطه کننده هسته دارای قطری برابر با ۱۰۰۰۰۰سال نوری و ضخامتی برابر با ۱۰۰۰ سال نوری است . هاله کهکشان دارای قطری تا ۵۰۰۰۰ سال نوری است . منظومه شمسی ( شامل ابر اوپتیک – اورت ) با عرضی برابر با ۳ سال نوری نسبتاً کوچک به نظر می رسد . خورشید با سرعتی حدود ۲۲۰ کیلومتر ( ۱۳۵ مایل ) در ثانیه ، مرکز کهکشان را در مدت زمانی حدود ۲۵۰ ملیون سال دور می زند . تا کنون خورشید ۱۵ الی ۲۰ دور به گرد هسته کهکشان چرخیده است .

گذر صورت های فلکی از راه شیری

بیرون از راستای راه شیری تعداد بسیار کمی ستاره کم نور وجود دارد ، بطوری که درخشش مبهمی نیز از آن ها آشکار نمی شود . به علت آنکه راه شیری دایره کاملی در سرتاسر آسمان را تشکیل می دهد ، در هر نقطه روی زمین می توان بخش هایی از آن را دید . چند صورت فلکی مهم که راه شیری از میانشان می گذرد ، شامل ذات الکرسی ، پرساوش ، ممسک الاعنه ( ارابه ران ) ، تکشاخ ، بادبان ، صلیب ، عقرب ، قوس ، دلو و دجاجه است .

منبع : کتاب زمین و فضا . تدوین و گردآوری : علی ذوالفقاری

در جستجوی علوم ...